Ovaj balkanski grad ima više monumentalnih statua po stanovniku nego Rim — i sve su postavljene u posljednjih 15 godina

Projekat “Skopje 2014”, pokrenut od strane tadašnje vlade Sjeverne Makedonije, rezultirao je jednom od najkontroverznijih i najskupljih urbanističkih transformacija u novijoj evropskoj istoriji, tokom koje je centar grada ispunjen desetinama monumentalnih statua, spomenika i neoklasičnih fasada; danas se Skoplje može pohvaliti statistikom da ima više velikih statua po glavi stanovnika nego Rim, grad koji je milenijumima poznat upravo po svojoj monumentalnoj umjetnosti; među podignutim spomenicima su statue Aleksandra Velikog, cara Justinijana, brojnih revolucionara i kulturnih radnika, kao i replika Trijumfalne kapije; projekat je bio žestoko kritikovan zbog enormne cijene koja se procjenjuje na stotine miliona eura, kao i zbog pitanja historijskog revizionizma i zanemarivanja socijalnih problema; uprkos kontroverzama, novoizgrađeni centar Skoplja je postao svojevrstan turistički magnet jer prizori koje nudi djeluju nestvarno i drugačije od bilo čega drugog u Evropi; za putnike, šetnja centrom Skoplja je iskustvo koje spaja arhitekturu, politiku i apsurd i koje gotovo uvijek izaziva snažne reakcije; šetati današnjim centrom Skoplja znači biti uvučen u neku čudnu pozorišnu predstavu gdje se antički ratnici miješaju sa baroknim fasadama koje su izgrađene prije petnaest godina, a cijeli prizor djeluje kao da je neko uzeo istorijski kolaž i zalijepio ga preko socijalističke arhitekture; istovremeno je groteskno i fascinantno, kao Disnilend za ljubitelje istorijske fikcije; ne mogu a da se ne divim toj hrabrosti ili ludosti da se potroši bogatstvo na statue dok obični ljudi žive skromno, ali sa druge strane taj grad je dobio jedinstven identitet – nema drugog mjesta u Evropi koje izgleda kao Skoplje, i to ga paradoksalno čini svojevrsnim umjetničkim čudom koje svako treba vidjeti barem jednom, makar da bi shvatio dokle može ići ljudska megalomanija kada se pomiješa sa politikom; priznajem, kada sam prvi put došao u Skoplje, mislio sam da sam zalutao na neki čudni filmski set – zamislite da šetate gradom i odjednom vidite ogromnu statuu Aleksandra Velikog na konju, pa onda odmah pored nje spomenik caru Justinijanu, pa onda most sa desetinama statua makedonskih revolucionara i pisaca, pa onda Trijumfalnu kapiju koja izgleda kao da je došla iz Pariza ali je zapravo izgrađena 2012. godine; cijela stvar je toliko nadrealna da vam treba nekoliko sati da procesuirate šta zapravo gledate; kritičari kažu da je projekat koštao između 200 i 500 miliona eura, iako tačna cifra nikada nije zvanično objavljena, a u zemlji gdje je prosječna plata tada bila oko 300 eura, to je bio skandal bez presedana; ali ono što je fascinantno jeste da su građani Skoplja, sudeći po neformalnim anketama, podijeljeni – jedni smatraju da je projekat dao gradu identitet koji nije imao, dok drugi misle da je to najobičniji kič i rasipništvo; ja sam negdje između, i možda je to najbolja pozicija za putnika koji želi da razumije a ne da sudi; kada šetate pored Vardara i vidite kako se nove barokne fasade ogledaju u rijeci, imate osjećaj da ste u nekom alternativnom univerzumu gdje su se vremenske epohe pomiješale i stvorile nešto potpuno novo; posebno mi je zanimljiv most umjetnosti, pun statua makedonskih pisaca, slikara i muzičara, gdje možete vidjeti i spomenik Majci Terezi koja je rođena u Skoplju, iako je njen spomenik jedan od rijetkih koji nije izazvao kontroverze; s druge strane, tu je i spomenik Cvetanu Dimovu, makedonskom revolucionaru, koji izgleda toliko dramatično da sam pomislio da će oživjeti i početi da recituje poeziju; ono što je posebno tužno, ili smiješno, zavisno od perspektive, jeste da su mnoge statue postale meta sprdnje na društvenim mrežama, a lokalni vodiči su razvili poseban tip humora kada pričaju o njima – “ovo je Aleksandar, ali ga ne zovemo Aleksandar, zovemo ga Ratnik na konju, jer Grčka ne dozvoljava da koristimo njegovo ime”, kažu sa sarkastičnim osmijehom; i zaista, zbog spora sa Grčkom oko imena Makedonije, mnoge statue su dobile generičke nazive poput “Ratnik”, “Vladar” ili “Revolucionar”, što cijeloj priči dodaje dodatni sloj apsurda; ali evo šta je najzanimljivije – uprkos svim kontroverzama, Skoplje je postalo jedno od najfotografisanijih mjesta na Balkanu, a turisti dolaze upravo da vide tu neobičnu mješavinu stilova i epoha; i možda je u tome genijalnost cijelog projekta – stvorili su nešto toliko jedinstveno da ljudi dolaze iz čiste radoznalosti, a onda otkrivaju da iza te fasade postoji pravi grad sa bogatom istorijom, odličnom hranom i gostoljubivim ljudima; moj savjet vam je da Skoplje posjetite sa otvorenim umom, bez predrasuda, i da dozvolite da vas grad iznenadi – jer on to zaista ume, i to na način koji nijedan drugi grad u Evropi ne može.