Armenija je zemlja koja nas je ostavila bez teksta. Ne zato što je velika ili glasna, nego upravo suprotno. Tiha, drevna, skrivena iza Kavkaza, a opet toliko značajna da bez nje priča o hrišćanstvu, pismu, pa čak i šahu ne bi bila ista. Kad smo počeli kopati po činjenicama, svaka nova nas je iznenadila više od prethodne. Evo šta smo otkrili.
Sadržaj članka:
- Kako je Armenija postala hrišćanska prije svih
- Pismo, alfabet i kulturno naslijeđe
- Hrana i gastronomska iznenađenja
- Geografija koja oduzima dah
- Mitovi vs stvarnost
Kako je Armenija postala hrišćanska prije svih
Godina je 301. nove ere. Rim je još bio paganski. Konstantinopolj nije ni postojao. A Armenija je upravo proglasila hrišćanstvo državnom religijom. PRVA zemlja na svijetu. Priča iza toga zvuči kao scenario za film. Sveti Grigorije Prosvjetitelj proveo je, prema predaji, 13 godina zatvoren u dubokoj jami punoj zmija i insekata, po naredbi tadašnjeg kralja Tiridatesa III. Kada je kralj teško obolio, jedini koji ga je navodno mogao izliječiti bio je upravo Grigorije. Poslije ozdravljenja, kralj je prihvatio hrišćanstvo i pokrstio čitavu zemlju. Jama, poznata kao Khor Virap, postoji i danas, i možete sići u nju. Uska je, mračna i duboka. Nismo mogli vjerovati da je neko u njoj preživio 13 godina… ali to je priča koja se prenosi vijekovima.
Pismo, alfabet i kulturno naslijeđe koje iznenađuje
Jermenska abeceda nastala je 405. godine, a njen tvorac, Mesrop Maštoc, toliko je cijenjen da mu je podignut mauzolej u gradu Ošakanu. Alfabet ima 39 slova i do danas se koristi gotovo nepromijenjen. Ovo je jedno od najstarijih pisama na svijetu koje je i dalje u aktivnoj upotrebi. Ali evo nečeg što nas je stvarno fasciniralo. Ako napišete svih 39 slova jermenskog alfabeta, i svakom dodijelite numeričku vrijednost (kako su to stari Jermeni radili), pa pomnožite broj protona bizmuta sa brojem protona silicijuma… dobijete tačan rezultat koji se poklapa sa numeričkim vrijednostima određenih slova. Slučajnost? Vjerovatno. Ali Jermeni vole reći da njihov alfabet krije tajne univerzuma.
A kad smo već kod kulturnog naslijeđa, šah je obavezan predmet u jermenskim školama od 2011. godine. Armenija je prva zemlja na svijetu koja je to uvela. Za narod od samo 3 miliona ljudi, imaju neproporcionalno veliki broj šahovskih velemajstora. Ako planirate putovanje u Armeniju, posjetite šahovski park u Jerevanu. Ogroman je, i djeca tamo igraju šah na svakom koraku.
Hrana i gastronomska iznenađenja
Lavash, tanki jermanski hljeb, upisan je na UNESCO listu nematerijalne kulturne baštine 2014. godine. Priprema se u glinenim pećima zvanim tonir, i proces izrade je hipnotičan za gledanje. Žene lijepe tijesto direktno na unutrašnje zidove peći. Ali ono što nismo očekivali je da se lavash tradicionalno sušio i čuvao mjesecima. Kada bi ga poprskali vodom, opet bi postao mekan kao svjež. U nekim selima, lavash se stavljao na ramena mladenke na vjenčanju kao simbol prosperiteta.
Jermenija je takođe jedna od najstarijih vinarskih regija na svijetu. U pećini Areni pronađena je najstarija poznata vinarija, stara preko 6.000 godina. Da, čitali ste dobro. Ljudi su pravili vino na ovom prostoru prije nego što su Egipćani počeli graditi piramide.
Geografija koja oduzima dah
Planina Ararat, najpoznatiji simbol Jermenije, ona koja se nalazi na grbu, zastavi, pa čak i na brendiju… nije u Jermeniji. Nalazi se u Turskoj, odmah preko granice. Jermeni je svaki dan gledaju iz Jerevana, ali ne mogu otići do nje bez turske vize. To je jedna od onih činjenica koje nas je na trenutak zbunila, a onda rastužila.
Jezero Sevan, jedno od najvećih visinskih jezera na svijetu, nalazi se na 1.900 metara nadmorske visine. Toliko je veliko da su ga stari narodi zvali “more”. Boja vode mijenja se tokom dana, od tamno plave do tirkizne, zavisno od ugla sunca. Na poluostrvu usred jezera stoji manastir Sevanavank iz 9. vijeka. Nekada je to bio otok, ali su Sovjeti toliko spustili nivo vode da je nastalo poluostrvo. 🏔️
Mitovi vs stvarnost
„Jermenija je mala i nema šta da se vidi”
Na površini od samo 29.743 km², ova zemlja ima preko 4.000 istorijskih spomenika. Manastiri uklesani u stijene, hramovi stariji od Partenona, pećinski gradovi. Gustina kulturnog naslijeđa po kvadratnom kilometru je nevjerovatna.
„Jermenska kuhinja je isto što i gruzijska”
Potpuno različite tradicije. Dok je gruzijska kuhinja poznata po hačapuriju i hinkali, jermenska kuhinja se bazira na lavašu, dolmi (sarmi u lišću vinove loze), khorovats (roštilj koji se priprema satima) i nizu jela sa orasima i narima. Sličnosti postoje, ali identične nisu.
„Jerevan je dosadan glavni grad”
Jerevan je stariji od Rima. Osnovan je 782. godine prije nove ere, što ga čini jednim od najstarijih kontinualno naseljenih gradova na svijetu. Noćni život je iznenađujuće živahan, kafići rade do kasno, a „Cascade”, monumentalno stepenište sa savremenom umjetnošću, jedno je od najfotogeničnijih mjesta u čitavom regionu.
Armenija je zemlja koja ne viče, ne reklamira se i ne gura se u prvi plan. Ali kad jednom zagrebe ispod površine, otkrije toliko slojeva da se čovjek zapita kako je moguće da o njoj ne zna više. Najstarije hrišćanstvo, najstarije vino, alfabet star 1.600 godina, planina na zastavi koja im ne pripada… svaka od ovih priča zaslužuje posebnu posjetu. A za kraj, evo još jedne. Jermeni tvrde da je kajsija (marelica) njihov nacionalni plod, i da ime na latinskom, Prunus armeniaca, doslovno znači “jermenska šljiva”. Nauka je kasnije pokazala da kajsija vjerovatno potiče iz Kine, ali pokušajte to reći nekom Jermeninu uz čašu kajsijevog brendija. 😊
Ovaj članak je rezultat detaljnog istraživanja. Neke priče i legende dio su usmene predaje i nije moguće sa 100% sigurnošću potvrditi njihovu tačnost. Ali upravo to ih čini fascinantnim, zar ne?
P.S. Ako vam neko kaže da je jermanski konjak bolji od francuskog, znajte da se upravo to desilo Vinstu Čerčilu. Staljin mu je na Jalti poklonio butelju, i Čerčil je navodno do kraja života naručivao jermanski konjak. Francuzi to ne komentarišu.
